ھايات قالماقچى بولساڭ، كۈچلۈك ھەم ئاقىل بولۇشىڭ كېرەك
بۇرۇن-بۇرۇنلاردا تۆمۈر ئەپەندى، ئەينەك ئەپەندى ۋە تۇزلانغان كۆكتات ئەپەندى دېگەن يېقىن دوستلار بار ئىدى. تۆمۈر ئەپەندى تۆمۈردىن، ئەينەك ئەپەندى ئەينەكتىن، تۇزلانغان كۆكتات ئەپەندى بولسا تۇزلانغان كۆكتاتتىن ياسالغان ئىدى. ئۇلار ئىش قىلالمايدىغان كەمبەغەل كىشىلەر بولۇپ، ئالۋاستىنىڭ چوڭ قەلئەسىنىڭ يېنىدىكى كىچىككىنە كەپىدە تۇراتتى.
ئۇلار ئالۋاستىنىڭ ئاشخانىسىغا بېرىپ تاماق يەيتتى، ئاندىن كىچىك كەپىسىگە قايتىپ كېلەتتى. بىر كۈنى ئۇلار تاماق يەۋاتقاندا، ئالۋاستىنىڭ ئايالى ئۇلارنى ئاشخانىدا كۆرۈپ قېلىپ، ئاچچىقلىنىپ، ئۇلارغا بۇ يەرگە قايتا كەلمەسلىكنى ئېيتتى.
ئەتىسى ئۇلار يەنە كېلىپ ئاشخانىدا تاماق يېيىشكە باشلىدى. ئۇ ئۇلارنى كۆرۈپ قالدى، بۇ قېتىم تېخىمۇ ئاچچىقلانغانىدى. ئۇلار قاچتى، ئۇ ئارقىسىدىن قوغلىدى ۋە بۇ قېتىم ئەينەك ئەپەندىنى تۇتۇۋېلىپ، ئۇنىڭغا پۈۋلىۋەتتى. ئەينەك ئەپەندى ھاۋاغا كۆتۈرۈلۈپ، يەرگە چۈشتى ۋە پارچە-پارچە بولۇپ سۇنۇپ ئۆلدى. دوستلىرى قايغۇردى، لېكىن ئۇنىڭ ئۈچۈن ھېچ ئىش قىلالمىدى.
ئەتىسى تۆمۈر ئەپەندى بىلەن تۇزلانغان كۆكتات ئەپەندى يەنە بېرىپ تاماق يېيىشكە باشلىدى، ئۇ يەنە ئۇلارنى قوغلىدى. ئۇلار قاچتى، ئۇ ئارقىسىدىن قوغلاپ بۇ قېتىم تۇزلانغان كۆكتات ئەپەندىنى تۇتۇۋالدى ۋە ئۇنىڭغا پۈۋلىۋەتتى. ئۇ ھاۋاغا كۆتۈرۈلۈپ يەرگە چۈشتى، ئاندىن «شاراق» قىلىپ سۇنۇپ ئۆلدى. تۆمۈر ئەپەندى بەك قايغۇردى ھەم غەزەپلەندى، ئۇ ئۆچ ئالماقچى بولدى.
ئەتىسى تۆمۈر ئەپەندى ئالۋاستىنىڭ ئاشخانىسىغا بېرىپ تاماق يېيىشكە باشلىدى. ئالۋاستىنىڭ ئايالى ئۇنى كۆرۈپ: «دوستلىرىڭدەك ئۆلگۈڭ بارمۇ؟» دەپ سورىدى. تۆمۈر ئەپەندى: «سەن مېنى ئۆلتۈرەلمەيسەن» دېدى. ئۇ پۈۋلىۋېدى، تۆمۈر ئەپەندى ھاۋاغا كۆتۈرۈلۈپ يەرگە چۈشتى، لېكىن تۆمۈردىن ياسالغاچقا ئۆلمىدى. شۇڭا ئۇ بىرىنچى قېتىمدىنمۇ كۈچلۈك پۈۋلىدى، ئۇ يەنىلا ئۆلمىدى. ئۇ يەنە ئۇرۇنۇپ باقتى، لېكىن بۇ قېتىم پۈۋلەۋاتقاندا ئاغزى يېرتىلىپ كەتتى، تۆمۈر ئەپەندى ئۇنىڭغا قاقاقلاپ كۈلدى.
ئۇ ئاغزىنى قايتا تىكتۈرۈش ئۈچۈن تىككۈچىنىڭ يېنىغا باردى. ئاندىن تۆمۈر ئەپەندىنىڭ كىچىك كەپىسىگە كېلىپ: «كۈچلۈك ئەر بولساڭ بۇ يەرگە چىق!» دەپ توۋلىدى. تۆمۈر ئەپەندى كەپىسىدىن چىقتى، ئۇ پۈۋلىمەكچى بولدى، لېكىن ئاغزى يەنە يېرتىلىپ كەتتى. تۆمۈر ئەپەندى ئۇنىڭغا كۈلدى. ئۇ بەك ئاچچىقلانغىنىدىن، ئاغزىنى يەنە تىكتۈرۈش ئۈچۈن تىككۈچىنىڭ يېنىغا باردى.
ئۇ ئۇنى ئۆلتۈرەلمىدى، شۇڭا ئاشخانىسىغا كەلگەندە تۇتۇۋېلىشنى ئويلىدى. ئەتىسى تۆمۈر ئەپەندى ئاشخانىغا باردى، ئالۋاستىنىڭ ئايالى ئۇنى تۇتۇۋېلىپ مۇستەھكەم بىر خالتىغا سېلىپ، خالتىنىڭ ئاغزىنى دارغا ئېسىش ئارغامچىسى بىلەن چىڭ باغلىدى ھەمدە قىزى مەمونانى تۆمۈر ئەپەندىگە قاراۋۇل بولۇشقا تەيىنلىدى.
ئالۋاستىنىڭ ئايالى تۆمۈر ئەپەندىنى پىشۇرۇپ، پۈتۈن ئائىلىسىدىكىلەرنى ئۇنى يېيىشكە تەكلىپ قىلماقچى بولدى، شۇڭا قىزىغا خالتىنى ھەرگىز ئاچماسلىقنى جېدەللەشتۈرۈپ ئاگاھلاندۇردى. ئاندىن ئائىلىسىدىكىلەرنى كەچلىك تاماققا تەكلىپ قىلغىلى ئۆيدىن چىقىپ كەتتى.
تۆمۈر ئەپەندى ئۇنىڭ ئۆزىنى يېمەكچى ئىكەنلىكىنى ئاڭلىدى. ئۇ خالتىدىن قانداق چىقىشنى ئويلىدى. ئۇ ئاۋازلىق ساقىز چاينىغان قىياپەتتە: «قىزىل ساقىز، ممم، لەزىز-لەزىز! يېشىل ساقىز، ممم، لەزىز-لەزىز! كۆك ساقىز، ممم، لەزىز-لەزىز!» دەپ ئۇنى تەكرار-تەكرار ئېيتتى. بەختكە يارىشا، ئالۋاستىنىڭ قىزى (مەمونا) ساقىز يېگۈسى كېلىپ قالدى، شۇڭا تۆمۈر ئەپەندىدىن بىر پارچە ساقىز بېرىشنى سورىدى.
تۆمۈر ئەپەندى ئۇنىڭغا خالتا باغلاقلىق بولغاچقا ساقىز بېرەلمەيدىغانلىقىنى ئېيتتى. ئۇ خالتىغا كىچىككىنە تۆشۈك ئاچسا بولىدىغانلىقىنى ئېيتتى، لېكىن قىز ئانىسى خالتىنى ئاچماسلىققا بۇيرۇغانلىقى ئۈچۈن ئاچالمايدىغانلىقىنى ئېيتتى. تۆمۈر ئەپەندى بىر مىنۇت كۈتۈپ تۇرۇپ، يەنە: «قىزىل ساقىز!!! ممم، لەزىز-لەزىز! يېشىل ساقىز!!!! ممم، لەزىز-لەزىز! كۆك ساقىز!!!!! ممم، لەزىز-لەزىز!» دەپ تەكرارلىدى. ئاخىرى قىز ماقۇل بولۇپ، كىچىككىنە تۆشۈك ئېچىشقا ۋەدە بەردى.
ئۇ كىچىككىنە تۆشۈك ئېچىپ: «ماڭا بىر پارچە ساقىز بەر، ئۆتۈنەي» دېدى. لېكىن تۆمۈر ئەپەندى تۆشۈك بەك كىچىك بولغاچقا ساقىزنى چىقىرالمايدىغانلىقىنى ئېيتتى. شۇنىڭ بىلەن قىز تۆشۈكنى كېڭەيتىپ: «ئەمدى ساقىزنى بېرەمسەن، ئۆتۈنەي؟» دەپ سورىدى، لېكىن ئۇ يەنە: «ياق، بېرەلمەيمەن، تۆشۈك يېتەرلىك چوڭ ئەمەس!» دېدى. قىز تۆشۈكنى تېخىمۇ كېڭەيتتى، تۆمۈر ئەپەندى تۆشۈك ئۆزى ئۇنىڭدىن چىقىپ كېتەلەيدىغان دەرىجىدە چوڭ بولغۇچە ماقۇل بولمىدى.
ئالۋاستىنىڭ ئايالى ئائىلىسىدىكىلەر بىلەن قايتىپ كەلگەندە، ئۇلار ئۈستەلدە تاماقنىڭ تەييار تۇرغانلىقىنى كۆردى. ئالۋاستىنىڭ ئايالى قىزىنىڭ تۆمۈر ئەپەندىنى پىشۇرۇپ قويغانلىقىنى ئويلاپ، ئۇنى «ئاجايىپ قىز» دەپ ماختىدى. شۇنىڭ بىلەن ئۇلار يېيىشكە باشلىدى.
لېكىن ئۇلار يەپ بولغاندىن كېيىن، ئالۋاستىنىڭ ئايالى مۇزلاتقۇغا بېرىپ، مۇزلاتقۇچنى ئاچتى ۋە قىزىنىڭ بېشىنى كۆردى. ئۇ: «ياااااق!?!؟؟؟» دەپ ۋارقىرىدى ۋە يىغلاشقا باشلىدى، تۆمۈر ئەپەندى بولسا كۈلۈپ، ئالۋاستىنىڭ ئۆيىنىڭ ئۆگزىسىگە قېچىپ چىقتى.
ئۇ ئۆگزىگىچە قوغلاپ چىقتى، لېكىن تۆمۈر ئەپەندى ئۇنى مەسخىرە قىلىپ: «مانا بۇ مەمونانىڭ كۆينىكى» دېدى ۋە كۆينەكنى ئۇنىڭغا تاشلىدى. ئۇ ۋەھشىيلەرچە يىغلىدى، ئاندىن تۆمۈر ئەپەندى: «مانا بۇ مەمونانىڭ كۆڭلىكى» دەپ، ئۇنىمۇ ئۇنىڭغا تاشلىدى. ئاندىن: «مانا بۇ مەمونانىڭ ئىچ ئىشتىنى» دەپ، ئۇنىمۇ ئۇنىڭغا تاشلىدى.
ئاخىرى تۆمۈر ئەپەندى دوستلىرىنىڭ ئۆلۈمىنىڭ ئۆچىنى ئالغانلىقىدىن، ئالۋاستىنىڭ ئايالىنىڭ ئەڭ ياخشى كۆرگەن ھەممە نەرسىسىدىن ئايرىلغانلىقىدىن كۆڭلى جايىدا بولۇپ، يىراق بىر جايغا قېچىپ كەتتى.
بۇ ھېكايىنىڭ ئىبرىتى:
